Wat doe je met de laatste uitzending van een tv-programma: een feestelijke reünie, een zelffelicitatie of een live protest?

Vanwege het stopzetten van Het Glazen Huis dook de VPRO-gids in het verleden op zoek naar legendarische slotafleveringen. Lees èn kijk naar de afscheidsmomenten van onder meer Swiebertje, Medisch Centrum West, NOS Laat, Stuif-er-uit en Voor de Vuist weg.

Lees verder >>

Wie zeker niet geruisloos verdween was Swiebertje. Hij vertrok voor een boswachterbaan naar Canada en in een emotionele afscheidsscène nam hij afscheid van Saar, Malle Pietje en Bromsnor. Die scène staat op het netvlies gebrand van fanclubvoorzitter Robin Ketting. Swiebertje loopt met een grote en kleine koffer een pad af. Een droevig en emotioneel afscheid voor de kijkers maar ook voor de acteurs. De eindtune wordt zeer traag in mineur gespeeld, maar naarmate Swiebertje verder in het beeld verdwijnt gaat de muziek weer sneller, aldus Ketting.

Zijn Drentse tv-tijdgenoot Bartje zocht zijn heil minder ver weg: hij verhuisde aan het einde van de serie naar een naburig dorp. De langstlopende komedie Oppassen!!!, eindigde met een bruiloft, Hertenkamp met een surpriseparty en de TROS gaf Medisch Centrum West een avondvullend afscheid.

Een afscheid dat begon met MCW-aflevering 99, werd vervolgd met een speciale TV show van Ivo Niehe (met alle MCW-acteurs) en werd afgerond met slotaflevering nummer 100. Daarin leek het even dat MCW dramatisch zou eindigen – met een mislukt gen-experiment in het lab – maar gelukkig loopt het goed af. De makers van genoemde serie zagen ruim van te voren het einde aankomen en dus kregen de scenarioschrijvers voldoende tijd hadden om een passend slot te verzinnen.

Die tijd kreeg Anne Huizinga, scenarioschrijver van Goudkust, niet. Zij zag zich gedwongen een noodslot te maken. Huizinga: We zaten ergens tussen aflevering 900 en 950 en dachten juist na over een speciale 1000ste. Toen moest de serie opeens stoppen, nogal pijnlijk allemaal. De kijkcijfers vielen tegen, wat niet vreemd was, want er was nogal geschoven met zender en uitzendtijd. Er lagen nog voor acht weken scenario’s maar er moest een einde komen. We wilden niet de normale verhaallijn uitzenden en dan zomaar stoppen maar iets leuks en speciaals maken. In het weekend hebben we de koppen bij elkaar gestoken en in grote haast – er was maar één draaiweek – een einde verzonnen. Dat werd een soort toneelstuk waarbij alle personages in een café bij elkaar kwamen en zich moesten verantwoorden voor een alwetende verteller die ze ondervroeg over hun geweten en gedrag. Als Petrus bij de hemelpoort. Die verteller zat pas net in de serie en kon dus ook van afstand naar de personages kijken. Het gaf een expliciet kijkje in de personages. Hij was de verpersoonlijking van de schrijvers. Het was kunstmatig, boven de soap staand, absurd en grotesk, maar geen protestuitzending. Ik ben trots op dat we het geklaard hebben.

Protest schemerde wel door in de laatste uitzending van het IKON-actualiteitenprogramma Kenmerk. Na 34 jaar werd deze titel begraven in een ironische terugblik onder de naam Kenzerk. Dat was eigenlijk een grapje. Het was een twee minuten durende filmpje met daarin het beeld van een steen in de Dode Zee die het zeeniveau aangeeft. Een bevriende graficus had voor ons Kenmerk op dat beeld geprojecteerd, een grafzerk. Protest is een groot woord maar we wilden wel tot uiting brengen dat we teleurgesteld waren dat een programma met zo’n historie moest verdwijnen, zegt regisseur Tinus Kramer.

Een ander actualiteitenprogramma, NOS Laat (de voorloper van NOVA), maakte het nog bonter. Tv-kijkers werd hier wel op een zeer ludieke manier duidelijk gemaakt dat het voorbij was. Lieke Fillekers, regisseur destijds kan er nog om gniffelen. Drie collega’s in stofjassen haalden tijdens de afkondiging het decor weg achter de presentatoren Victor Deconinck en Charles Groenhuijsen. Dat decor bestond uit een grote stellage van allerlei paaltjes waarin ook wel eens een gast verdwaalde. De presentatoren wisten er van, het was een grapje. Er werd ook niemand ontslagen, iedereen ging mee naar NOVA.

Een van die mannen in stofjas was Piet van Asseldonk, die ook betrokken was bij de laatste uitzending van Het Capitool. In een speciale uitzending werd gesproken over de relatie tussen pers en politiek. Van Asseldonk herinnert zich het mooie weer destijds en de borrel na afloop maar weinig van de uitzending zelf. Wel dat een vaste Capitool-interviewer een keer gast mocht zijn. Van Asseldonk: Vaste interviewer Fred Verbakel nam afscheid en daarom mocht hij van ons een keer gast zijn. Het was een atypische uitzending waarin we over ons zelf spraken. Een soort evaluatie.

In het door Stephan Sanders en Anil Ramdas gepresenteerde mediaprogramma Het Blauwe Licht gebeurde iets soortgelijks. Tijdens de laatste uitzending gingen beide presentatoren op de stoelen van de gasten zitten en deden Jeroen Pauw en Paul Scheffer de presentatie.

Waarom eigenlijk? Sanders: Het was de afscheidsuitzending en omdat we ons jarenlang eigenzinnig en licht arrogant hadden uitgelaten over wat er op tv was mocht er van ons wel een daad verwacht worden. Sommige kijkers vonden het aanmatigend en vervelend en anderen vonden het wel aardig. Maar het liep tegen de zomer en dan hoor je niet zoveel meer in Hilversum. Het was geen protest, zo heroïsch was het allemaal niet. Anil had wel door willen gaan, ik niet, maar toen hij naar India vertrok was het probleem opgelost.

De tv-iconen Van Kooten en De Bie namen in een reguliere slotaflevering haast tussen de regels door afscheid. Wim de Bie: In een kort dialoogje aan het einde van de uitzending hebben we het verteld, als een soort interne mededeling. We houden alle opties open, zo’n standaard modieuze zin. Met opzet, daar speelden we mee. Omdat de toekomst onzeker was hebben we het zo klein gehouden. Ik kondigde aan dat ik ter vermijding van het zwarte gat zonder Kees verder zou gaan. Dat er daarna zoveel publiciteit zou komen wisten wij ook niet. Jaren later werd het duo alsnog geëerd met een avondvullende selectie uit hun oeuvre.

Andere VPRO programma’s kwamen minder onopvallend aan hun einde. Bijvoorbeeld Waskracht! dat in zijn laatste uitzending terugblikte op de eigen geschiedenis met programmamakers, presentatoren, gasten en fans waaronder bekende Nederlanders zoals Jan Mulder en Ad Visser.

Een afscheidsformule die ook door het Nederland 3 programma Middageditie werd toegepast. Met als belangrijkste verschil dat in Middageditie alleen door presentatoren werd teruggeblikt. Maar daar waren er ook genoeg van zoals Harmke Pijpers, Inge Diepman en Hanneke Groenteman. Zij spraken in de laatste uitzending onder leiding van Felix Meurders over het (einde van het) programma en vooral over presenteren. Mooi materiaal voor Scholen voor Journalistiek maar het is de vraag of kijkers er op zitten wachten.

Waar na meer dan duizend afleveringen ook niemand meer op zat te wachten was het RTL 4 programma Koffietijd dat met een extra lange en feestelijke uitzending eindigde. Daarin de vaste gasten Jan Vayne en Bill van Dijk maar ook in de vergetelheid geraakte sterren als Bianca uit Big Brother I en Coby Bos, de ex-bruid van de via de tv aan de haak geslagen miljonair.

Hoogtepunt vormde het gezamenlijk optreden van de songfestivalzangeressen Michelle en Marlayne die speciaal voor deze gelegenheid het nummer It’s all about the Money zongen. Zeer toepasselijk, vond presentatrice Judith de Klijn destijds, die daarmee verwees naar het vertrek van hoofdsponsor Unilever.

Dat was ook de enige dissonant in een uitzending die werd afgesloten met champagne in plaats van koffie.

Geen champagne of koffie maar wel bier en wijn in de laatste uitzending van Hanneke Groentemans Plantage. Eindredacteur Eelco Meuleman kijkt er met plezier op terug. Het was een dubbele uitzending van twee uur waarvoor we alle gasten uit het verleden hadden uitgenodigd. Dat waren er honderden en we hadden die dag de beschikking over twee studio’s. Het was een ongelooflijke chaos maar wel een goede uitzending. De Plantage had een trouw en vast publiek en voor hen was het een feest der herkenning, een Plantage-reünie. Het was zeker geen protest, Hanneke wilde er ook zelf mee stoppen. Ze ging een programma maken met Paul Haenen en hij liep er ook rond. Dat pakte later niet zo goed uit.

Een andere VPRO coryfee, Han Reiziger nam met Reiziger in Muziek op ingetogener wijze afscheid. In de serre van Reizigers huis sprak Cherry Duyns met Reiziger over muziek en zijn programma. Dat lijkt enigszins op het bekende afscheidsprocédé waarin de presentator gast wordt. Alsof dat de hoogst mogelijke waardering is: gast in je eigen programma.

Geen demonstraties maar wel spandoeken bij de laatste uitzending van Stuif-es-in. Dit succesvolle kinderprogramma dat elk seizoen afsloot onder de titel Stuif-es-uit stopte na zeventien jaar in een uitzending met niet alleen kinderen maar ook artiesten als Lee Towers en André van Duin.

Precies op tijd volgens regisseur Mieke Benda: We hebben twee seizoenen over stoppen gepraat en na zeventien jaar kwam er een einde aan. Ria Bremer en ik hebben altijd een vinger aan de pols gehouden en ervoor gewaakt om niet te lang door te gaan. Op het hoogtepunt zijn we gestopt en hebben er wel een traantje om gelaten. In die uitzending riep Ria mij naar voren, normaal zat ik in de regiebus, en heeft ze mij bedankt met de letterlijke woorden: ‘Bedankt voor alles’. En dat was natuurlijk wederzijds. Er was geen protest, wel waren er allerlei spandoeken op de tribune die door kinderen waren meegenomen. Omdat het zo prominent in beeld was herinner ik me goed het doek waarop stond ‘Dank je wel Ria en Mieke’. Wekelijks word ik nog over Stuif-es-in aangesproken en Ria als bekende Nederlander nog vaker.

Protest weerklonk wel in de laatste uitzending van TV 3. In dit dagelijkse live vrijetijdsprogramma zongen De Gigantjes in de laatste uitzending het speciaal geschreven nummer Adi, TV 3 en nam presentator Carl Huybrechts afscheid met een luchtballon met daaraan een spandoek met de tekst ‘Live de lucht uit’.

Spectaculair, maar niet voor Huybrechts, want op hem maakte het allesbehalve een onuitwisbare indruk. Huybrechts: Dit had men verzonnen als protest tegen het verdwijnen van TV 3. We vertrokken vanuit Hilversum en het was allemaal live op tv. Maar ik heb geen idee meer waar en hoe we geland zijn, de reis zal ook niet zolang geduurd hebben. Het was voor mij ook niet de eerste of de laatste keer dat ik in een ballon zat. Van verschillende ballonnen ben ik peter en ben ik bij de luchtdoop geweest. Als je eenmaal bekend bent word je daar regelmatig voor gevraagd. Er was ook een cameraman mee en nog een klein, scherp mannetje. Een criticus, hoe heette die ook alweer… oh ja Ischa Meijer. Hij was doodsbang en vond het allemaal nogal overdreven. (Hier laat het geheugen Huybrechts echter in de steek: Meijer bleef in de studio).

De meest spraakmakende slotuitzending was ongetwijfeld die van Willem Duys’ Voor de vuist weg. Daarin werd Duys geïnterviewd door Mies Bouwman en deed hij ook nog een buikspreekact samen met Willem Ruis. Duys: Ik was de pop en ik zat bij hem op de knie. Dat was verdomd leuk en bij die gelegenheid heb ik hem tot mijn opvolger benoemd.

Na deze opmerkelijk gasten werd het pas echt spannend en daar heeft Duys een kwart eeuw later nog steeds plezier van. Duys: Op driekwart van de uitzending heb ik met een shovel de buitenmuur van ’t Spant omver gereden. Met een machine van de firma Voormolen ben ik er langzaam naar toe gereden, heb hem er tegen aan gezet en heb toen langzaam geduwd. De muur zakte naar beneden en het is jammer dat ik er niet met volle vaart tegen aan ben gereden, want dan was het hele gebouw in elkaar gedonderd. Binnen zat het publiek op een scherm mee te kijken en het was doodsbang dat ze het dak op hun kop zouden krijgen. Is helaas niet gebeurd. Er was een hoop politie bij en de mensen van ’t Spant wisten ervan. Later ben ik in Frankrijk directeur Voormolen van die fabriek nog wel eens tegengekomen en hij was nogal kwaad omdat zijn bedrijfsnaam niet goed in beeld was. En ’t Spant heb ik trouwens na de verbouwing samen met Dries van Agt zelf weer geopend. Gevaarlijk? Ja zeker, maar ik deed zoveel gevaarlijke dingen in de Vuist. In dezelfde uitzending zie je mij ook drie rondjes maken op een orka in het Dolfinarium. (VPRO/Beeld en Geluid)

De beelden: